Nederlands Stoommachinemuseum

Door een deel van de collectie onder stoom in bedrijf te presenteren is het Nederlands Stoommachinemuseum in staat om behalve de collectiestukken zelf ook de kennis van de werking, de bediening en het onderhoud te behouden en over te dragen. De bezoeker kan actief participeren.

De stoommachine

Het museum geeft hierdoor een boeiend beeld van de geschiedenis, ontwikkeling, toepassing en werking van de stoommachine. Daartoe beheert zij een grote collectie stoommachines uit scheepvaart en industrie, die deels nog werkend kunnen worden getoond.

Enkele voorbeelden zijn machines uit: stoomschepen, baggermolens, een zuivelfabriek, een aardappelmeelfabriek, maar het museum heeft ook o.a. een stoomwals, een verplaatsbare en een stationaire stoomlocomobiel, een stoomheikar, en een stoomhijskraan in de collectie. Schaalmodellen, tekeningen, onderdelen en andere voorwerpen, die een bijdrage kunnen leveren spelen eveneens een belangrijke rol.

Huisvesting

Het museum is gehuisvest in het, karakteristieke, voormalige stoomgemaal 'Vier Noorder Koggen'. Behalve de nog aanwezige originele stoombemalingsinstallatie, die naadloos past binnen de eerder genoemde verzameling, wordt een deelcollectie gevormd uit alles wat met dit vroegere gemaal en waterschap met dezelfde naam te maken had. De onlangs vernieuwde tentoonstelling 'Westfriesland Boven Water' sluit derhalve heel goed aan. Deze handelt over het ontstaan van het gebied, de waterbeheersing en de vroegere en hedendaagse taken van het Waterschap.

De vervanging in het eind van de zeventiger jaren van het stoomgemaal 'Vier Noorder Koggen' te Medemblik door een nieuw gemaal en de plaatsing van het oude gemaal op de rijksmonumentenlijst vormde voor een aantal belanghebbenden een aanleiding om samen met de toenmalige eigenaar, het Waterschap Westfriesland, te onderzoeken of behoud door de ontwikkeling van een stoommachinemuseum mogelijk was. Door optimaal gebruik te maken van de mogelijkheden die zich voordeden werden achtereenvolgens de gebouwen in eigendom en het terrein in erfpacht verkregen, het gebouw en het bijbehorende machinepark gerestaureerd en een aanzienlijke collectie stoommachines in het museumgebouw geplaatst.

In 1985 werd het Nederlands Stoommachinemuseum, werkend, door H.K.H. prinses Margriet voor het publiek geopend.

Collectie

Het Nederlands Stoommachine Museum is in veel opzichten uniek: de collectie bestaat uit een representatieve verzameling van de geschiedenis van de stoommachine in Nederland. De huisvesting van de collectie in het, als historisch monument beschermd, stoomgemaal draagt bij tot de samenhang van collectie en onderkomen.

Het gebouw

Gemaal 'Vier Noorder Koggen'. Gebouwd in 1869 ter vervanging van enige poldermolens voor de uitwatering van het polderland naar de v.m. Zuiderzee. Het gemaal bestaat uit twee delen: het oude gemaal uit 1869 en links daarvan het nieuwe gemaal uit 1907. Het oude gedeelte bestaat uit een machine- en ketelhuis onder zadeldak met puntgevels, geflankeerd door twee lagere gebouwen voor de wateropvoerwerktuigen (schepraderen en vijzels), beide onder schilddaken. Dit oude gedeelte heeft een versiering met boogfriezen en lisenen de vensters zijn rondbogig, in het machine- en ketelhuis gekoppeld. In het fundament zijn de poorten voor- de wateruitlaat aangebracht. Het gedeelte uit 1907 bestaat uit een blokvormig machinehuis, waarnaast een lager ketelhuis met daarachter staande schoorsteen.

Het machinehuis heeft een middenrisaliet, bekroond met kantelen, boogfriezen, getoogde vensters en een rijkelijke toepassing van gekleurde siersteen. Oorspronkelijke inventaris: vier centrifugaalpompen, geplaatst in 1897 ter vervanging van de oorspronkelijke schepraderen en vijzels, vervaardigd door W.H. Allen Son & Co te Bedford (Engeland). Zij worden aangedreven door twee electromotoren uit 1940. Momenteel zijn er nog twee pompen en één elektromotor te bezichtigen.  In het machinehuis van het gedeelte uit 1907 een stoommachine van Backer en Rueb uit 1924 (voordien een zuiggasmotor) en een grote centrifugaalpomp, fabrikaat Louis Smulders uit 1907. In het ketelhuis twee ketels, vervaardigd door de Machinefabriek "Breda" in 1925, waarvan één nog regelmatig wordt ingezet voor stoomdemonstraties van het museum.

Bij het complex behoren een dienstwoning, een smederij/ bankwerkerij en een monumentaal sluizencomplex, gedateerd 1893. Belangrijk middelgroot gemaal uit de bloeiperiode van het Nederlandse stoomgemaal (gebouw 1869) en van het middelgroot stoomcentrifugaalpompgemaal uit de eindfase (gebouwd 1907). De aanwezige installatie is een representatief voorbeeld van een Nederlandse gelijkstoommachine uit de eindfase (1924). De drie aanwezige wateropvoerwerktuigen (centrifugaalpompen) behoren tot de oudste voorbeelden die nog 'insitu' zijn. De bemalingsinstallatie uit 1907 kan nog worden ingezet voor de bemaling hetgeen in 1998 nog is gedaan. Het gemaal heeft echter niet de formele status als hulp- of calamiteitengemaal.

Arrangementen

Het Stoommachinemuseum heeft een interessant programma van themaweekenden. Tijdens die weekenden wordt steeds de grote, kolengestookte, ketel op stoom gebrachte om alle demonstraties te kunnen verzorgen. Doordat er dan voldoende stoom is kunnen ook de grotere machines worden gestart. Speciaal voor de kinderen heeft het museum het 'Stoomlab' ontwikkeld. Kern van deze activiteiten is het zelf aan de slag gaan met een speelgoedstoommachine. Een topper want alle kinderen vinden het super. Zelf je vuurtje stoken, water aan de kook brengen en zorgen dat je stoommachine gaat werken. Dit aangevuld met de originele speurtocht waarbij veel lees- en schrijfwerk niet nodig is, is het je een schitterende invulling voor een verjaardagspartijtje. Eventueel nog aangevuld met een portie poffertjes en een ijsje en de dag kan niet meer stuk.
Uiteraard biedt het museum ook mogelijkheden voor rondleidingen enz.
Tevens zijn er verhuurmogelijkheden van het museum voor speciale gelegenheden, feesten en partijen.